Wil Nederland strategisch autonoom zijn, dan moet het kabinet snel investeren in watergebonden bedrijventerreinen, zegt Cees-Jan Pen, lector Duurzame Stedelijke Transformatie bij Fontys Hogeschool Economie en Communicatie. Het watergebonden bedrijventerrein legt het volgens Pen nu onterecht af tegen woningbouw.
In Gelderland neemt de ruimte voor bedrijven die afhankelijk zijn van waterwegen sterk af, blijkt uit recent onderzoek van ingenieurs- en adviesbureau Movares. De provincie telt 46 watergebonden bedrijventerreinen met een oppervlakte van bijna 1.200 hectare. Deze terreinen bieden werk aan ongeveer 54.500 mensen. Bij hoge economische groei richting 2040, dreigt echter een tekort van ongeveer 79 hectare aan watergebonden en 239 hectare waterverbonden bedrijventerreinen te ontstaan.
Watergebonden sectoren zijn volledig afhankelijk van een waterweg, zoals havenlogistiek, industrie, tankopslag en bulkhandel. Waterverbonden sectoren zijn slechts deels afhankelijk van een kanaal of rivier. Vooral in de regio Arnhem-Nijmegen, de Achterhoek, Regio Foodvalley en Rivierenland ontstaan knelpunten, zelfs bij een lage economische groei, zo laat het onderzoek van Movares zien.
‘De bredere waarde van bedrijventerreinen aan waterwegen wordt niet genoeg onderkend’, vindt Cees-Jan Pen. ‘De terreinen zijn doorgaans wat verouderd, ze lijken in niets op flitsende hightech campussen, maar watergebonden bedrijventerreinen zijn de campussen van de toekomst. We maken ons druk om het vestigingsklimaat en het kabinet Jetten gaat het MKB stimuleren met allerlei maatregelen, maar dan kunnen watergebonden bedrijventerreinen niet achterblijven. Ze zijn essentieel voor de aanvoer van grondstoffen en producten en vallen in de hogere milieucategorie. Bepaalde economische activiteiten zijn alleen op die locaties mogelijk. Daarnaast spelen ze een belangrijke rol in de transitie en de circulaire economie. Enerzijds door wegverkeer te ontlasten, maar ook met de aanvoer en opslag van grondstoffen, bouwmaterialen en huishoudelijke producten voor verwerking en recycling.’
Doorslaan in wonen
Voor woningbouw trekt de overheid de komende jaren miljarden uit, maar naar een belangrijke motor van economische ontwikkeling en duurzame groei gaat vooralsnog geen cent, stelt Cees-Jan Pen. Sterker, bedrijventerreinen aan waterwegen maken steeds vaker plaats voor woningbouw. Stadshavens in Groningen en Noordpoort in Meppel zijn daar recente voorbeelden van. Pen: ‘Wonen aan het water is natuurlijk aantrekkelijk, maar grootschalige herontwikkeling van bedrijventerreinen aan waterwegen getuigt van kortetermijndenken. De politiek slaat door in wonen, we moeten ook aan werken denken. Als we strategisch autonoom willen worden, dus minder afhankelijk van andere landen voor grondstoffen en energie, moeten we watergebonden bedrijventerreinen koesteren.’
Pen ziet dat meerdere provincies die boodschap inmiddels hebben begrepen. Zo heeft Zuid-Holland het belang van watergebonden bedrijventerreinen voor de (circulaire) economie op de agenda gezet. Onderzoekers van TU Delft en Vereniging Deltametropool adviseerden de provincie een aantal jaren geleden al om watergebonden bedrijventerreinen niet te snel te transformeren tot woonwijken. De Rotterdamse haven en de havens rond Dordrecht, Papendrecht en Zwijndrecht bieden volgens de onderzoekers kansen voor de ontwikkeling van moderne hubs voor biobased brandstoffen, waterstof, offshore-industrie en biochemische industrie.
Kleur bekennen
Zuid-Holland wil zoveel mogelijk watergebonden bedrijventerreinen behouden. Als een terrein toch wordt getransformeerd tot een woonwijk, moet de verloren gegane bedrijfsfunctie binnen de regio worden gecompenseerd. In Rotterdam geldt dat onder andere voor de ontwikkeling van Merwe-Vierhavens (M4H).
‘Er zijn inmiddels meer provincies waarbij watergebonden bedrijventerreinen in goede handen zijn’, zegt Pen. ‘De provincie Noord-Holland heeft ze in haar beleid verankerd en Utrecht onderschrijft het strategisch belang voor de circulaire economie. In Limburg hebben 14 binnenhavens zich verenigd onder de naam CircularPorts. De erkenning is er dus, ook vanuit de recent vastgestelde landelijke Nota Ruimte, waarin bescherming van watergebonden bedrijventerreinen is opgenomen. Nu wordt het tijd om kleur te bekennen en een budget beschikbaar te stellen voor de revitalisering van deze locaties. Maak dit onderdeel van de uitvoering van de Nota Ruimte en koppel het aan de transitie.’
Extra ruimte
In Gelderland vergt de circulaire transitie nog eens 30 tot 60 hectare aan extra ruimte voor watergebonden bedrijven. Momenteel is daar slechts 10 hectare voor beschikbaar. Daarnaast blijft een deel van de vraag verborgen, omdat bedrijven zich niet meer melden voor locaties waarvan ze weten dat er nauwelijks aanbod is, aldus de onderzoekers van Movares.
Het beter benutten van bestaande terreinen zou een eerste stap zijn om ruimte te winnen. Op 38 bedrijfskavels aan waterwegen in Gelderland, zijn momenteel bedrijven gevestigd die geen gebruikmaken van vervoer over water. Als deze ondernemingen naar reguliere bedrijventerreinen verhuizen, kan er volgens de onderzoekers 25 hectare vrijkomen voor bedrijven die daadwerkelijk een kade of overslaglocatie nodig hebben. Het onderzoeksbureau noemt Tiel, Nijmegen, Arnhem-Liemers, Wageningen, Harderwijk en Zutphen-Lochem als mogelijke locaties om watergebonden activiteiten te versterken en uit te breiden.
Daarnaast moet het clusteren van (multimodale) voorzieningen uitkomst bieden. Ook ondernemingen zonder eigen kade kunnen dan profiteren van vervoer over water en via spoor.
